W Żarach, niewielkim mieście w zachodniej Polsce, stoi jeden z najbardziej imponujących zespołów rezydencjonalnych województwa lubuskiego. Zamek Bibersteinów to potężna ceglana budowla z charakterystyczną wieżą, która góruje nad okolicą od ponad pięciuset lat. Razem z przylegającym do niego barokowym Pałacem Promnitzów tworzy kompleks, który trudno przeoczyć – masywne mury, fosa, wewnętrzne dziedzińce i galerie przypominają o czasach, gdy Żary były siedzibą potężnych rodów arystokratycznych.
To miejsce ma w sobie coś hipnotyzującego. Z jednej strony surowa, warowna architektura średniowiecznego zamku, z drugiej elegancja barokowego pałacu. Całość otoczona fosą i fragmentami dawnych murów miejskich.
- imponująca ceglana architektura
- malownicza fosa otaczająca zamek
- barokowy Pałac Promnitzów w pobliżu
- historia związana z Georgiem Philippem Telemannem
- piękne widoki z wieży zamkowej
Historia zamku – od Dewinów do Bibersteinów
Początki zamku sięgają XIII wieku, kiedy to ród Dewinów wzniósł tutaj pierwszą warowną siedzibę. Prawdziwy rozkwit przyszedł jednak w 1355 roku, gdy posiadłość przejęli Bibersteinowie. To oni przez następne dwa stulecia systematycznie rozbudowywali zamek, powiększając przestrzeń mieszkalną i nadając mu coraz bardziej reprezentacyjny charakter.
Przełomowy moment nastąpił po pożarze w 1507 roku. Od 1540 roku zamek był gruntownie przebudowywany – sprowadzono włoskich budowniczych, którzy nadali mu renesansowy kształt. Powstały osobliwe ganki, korytarze i komnaty, dziedziniec ozdobiono galeriami, a wnętrza bogatą sztukaterią. W 1549 roku ukończono budowę charakterystycznej wieży nad południowym skrzydłem – prace prowadził murarski mistrz z Jawora.
Wszystkie cztery skrzydła zamku pochodzą przynajmniej w części z XIV-XV wieku, choć obecny wygląd to efekt właśnie tej szesnastowiecznej przebudowy. Po wymarciu żarskiej linii Bibersteinów włości przejęli Promnitzowie, którzy w latach 1710-1726 dobudowali od wschodu nowy barokowy pałac. Tak powstał jeden z największych zespołów rezydencjonalnych w tej części Polski.
W zamkowych murach mieszkał i tworzył Georg Philipp Telemann, jeden z najważniejszych kompozytorów epoki baroku. To właśnie w tamtejszej kaplicy zamkowej brał ślub. Z Żarami związani byli także polscy królowie: Henryk Walezy, August II Mocny i August III Sas.
Architektura – co wyróżnia zamek Bibersteinów
Zamek to czworoboczna trzykondygnacyjowa budowla z cegły o wyglądzie warownej twierdzy. Wąski dziedziniec wewnętrzny otoczony jest ze wszystkich stron murami, a nad południowym skrzydłem wznosi się masywna wieża, z której rozciąga się widok na centrum Żar i południową część miasta.
Do dziś zachowała się pierwotna szeroka fosa z murem zewnętrznym od strony północnej i zachodniej – to jeden z nielicznych tego typu elementów obronnych, które przetrwały w tak dobrym stanie. W południowo-zachodniej części kompleksu znajduje się tak zwany Zamek Dewinów, mniejsza trójkondygnacyjna budowla z wystającą nad fosę basztą narożną. To najstarsza część całego założenia.
Od wschodu zamek łączy się bramą z Pałacem Promnitzów. Obie budowle połączone są w górnych kondygnacjach korytarzami z łukami przyporowymi – to rozwiązanie architektoniczne robi wrażenie, szczególnie gdy widzi się je z dziedzińca. Pałac zawiera także starsze fragmenty, w tym kaplicę zamkową oraz zabudowaną część dawnych murów miejskich.
Całość uzupełnia ogród pałacowy oddzielony od parku zamkowego przepływającą Żarką oraz dawną ujeżdżalnią. Na północ od parku stoi trójskrzydłowa budowla pałacyku letniego „Tummelhaus” (dom zabaw) z początku XVIII wieku. Z pałacu Promnitzów wychodzi aleja prowadząca w kierunku północnym, gdzie za Błękitną Bramą kiedyś stał pawilonik ogrodowy – istotny punkt na osi widokowej całego założenia.
Zwiedzanie – co można zobaczyć
Zwiedzanie kompleksu zamkowo-pałacowego to wydarzenie niecodzienne. Obiekt znajduje się w rękach prywatnych, więc dostęp bywa ograniczony. Od czasu odbudowy spalonego hełmu wieży, okazjonalne zwiedzania organizuje Stowarzyszenie Region Łużyce, które realizowało projekt rekonstrukcji po pożarze.
Kiedy udaje się już dostać do środka, można zobaczyć wewnętrzne krużganki z galeriami, które zachowały renesansowy charakter. Dziedziniec z arkadami robi ogromne wrażenie – to jedno z nielicznych miejsc w Polsce, gdzie można poczuć atmosferę włoskiego palazzo przeniesionego na śląski grunt. Wieża zamkowa oferuje panoramę miasta i okolic, choć wejście na nią nie zawsze jest możliwe.
Warto też zajrzeć do części pałacowej, gdzie zachowały się fragmenty historycznego wystroju wnętrz. Kaplica zamkowa, w której ślub brał Telemann, to kolejny punkt zwiedzania – jeśli akurat będzie dostępna. Niestety, stan zachowania niektórych pomieszczeń pozostawia wiele do życzenia, bo obiekt przez lata był zaniedbywany.
Dla kogo to miejsce
Kompleks zamkowo-pałacowy w Żarach to pozycja obowiązkowa dla miłośników architektury obronnej i rezydencjonalnej. Skala założenia robi wrażenie nawet na osobach, które zwiedziły już wiele zamków. Połączenie surowego średniowiecznego zamku z barokowym pałacem to rzadkość, a tutaj można zobaczyć oba elementy w jednym miejscu.
Miejsce zainteresuje też fanów historii – związki z polskimi królami i postacią Telemanna dodają mu rangi. Nie każdy wie, że w tak niewielkim mieście jak Żary stoi obiekt o takiej historycznej wadze. Dla osób zwiedzających Lubuskie to dobry punkt do zatrzymania się na dłużej, bo sam zespół zamkowo-pałacowy wymaga minimum godziny, a lepiej dwóch, żeby spokojnie wszystko obejrzeć.
Rodziny z dziećmi też znajdą tu coś dla siebie – dzieci uwielbiają zamkowe wieże, fosy i tajemnicze korytarze. Trzeba tylko pamiętać, że to nie jest obiekt przystosowany do masowej turystyki z przewodnikami i interaktywnymi wystawami. To raczej autentyczne, surowe miejsce, które wymaga trochę wyobraźni.
Zespół zamkowo-pałacowy w Żarach to największy tego typu kompleks rezydencjonalny w województwie lubuskim. Stanowi ikonę polskich Łużyc, których stolicą jest właśnie Żary.
Obecny stan i plany właścicieli
Od kilku lat właścicielami kompleksu są prywatni inwestorzy. Wielokrotnie zapowiadali otwarcie galerii handlowej, hotelu i restauracji, a także odtworzenie ogrodu przypałacowego, w którym do dziś stoi zabytkowa altana. Część zamkową planowali oddać miastu pod muzeum i pałac ślubów, choć te plany nie zostały jeszcze zrealizowane.
Stan obiektu jest zróżnicowany – część zamkowa przeszła prace remontowe i jest w lepszej kondycji, podczas gdy pałac wciąż czeka na gruntowną renowację. Wieża zamkowa, która uległa pożarowi, została odbudowana, a rusztowania po pracach zdjęto. Mimo upływu lat od zakończenia wojny, kiedy to obiekt był jeszcze w bardzo dobrym stanie, lata zaniedbań odcisnęły swoje piętno.
Informacje praktyczne – jak zwiedzić zamek
Godziny otwarcia: Obiekt jest w rękach prywatnych, więc zwiedzanie możliwe jest tylko podczas specjalnych wydarzeń organizowanych przez Stowarzyszenie Region Łużyce lub w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa. Warto śledzić informacje na stronie zamek.zary.pl oraz na profilu Facebook „Pałac Promnitzów i zamek Dewinów-Bibersteinów”, gdzie pojawiają się ogłoszenia o otwartych dniach zwiedzania.
Ceny biletów: Informacje o cenach pojawiają się przy okazji konkretnych wydarzeń. Podczas standardowych dni otwartych bilety są zazwyczaj w przystępnych cenach, ale warto sprawdzić aktualne informacje przed wizytą.
Jak dojechać: Zamek znajduje się w północno-zachodniej części Żar, w centrum miasta. Z dworca kolejowego można dojść pieszo w około 15 minut. Samochodem najłatwiej dojechać ulicą Zamkową – w okolicy jest parking. Żary mają połączenia kolejowe z Zielonej Góry, Wrocławia i innych większych miast regionu.
Ile czasu zarezerwować: Na spokojne zwiedzanie zamku i pałacu warto przeznaczyć minimum 1,5-2 godziny. Jeśli doda się do tego spacer po parku zamkowym i okolicach, można spokojnie spędzić tu pół dnia.
Co jeszcze warto zobaczyć w okolicy: W Żarach znajduje się także park miejski z zamkiem w tle, Błękitna Brama oraz zabytkowe centrum miasta. W pobliżu warto odwiedzić Łuk Mużakowa – transgraniczny park krajobrazowy z największym parkiem krajobrazowym w Europie.
Dziedziniec pałacowy bywa też miejscem wydarzeń kulturalnych – latem odbywają się tu koncerty i spektakle teatralne. To dobra okazja, żeby zobaczyć wnętrze kompleksu w wyjątkowej atmosferze. Nawet jeśli zwiedzanie wnętrz nie jest akurat możliwe, sama bryła zamku i pałacu widziana z zewnątrz robi ogromne wrażenie. Masywne mury, wieża górująca nad miastem i fosa to widok, obok którego trudno przejść obojętnie.