Na Wzgórzu Zamkowym w Żaganiu stoi masywna kamienna konstrukcja, która od ponad stu lat przyciąga wzrok z daleka. Wieża Bismarcka to 22-metrowa budowla z głazów narzutowych i granitu, wzniesiona na początku XX wieku ku czci niemieckiego kanclerza Otto von Bismarcka. To jeden z zaledwie siedemnastu takich obiektów zachowanych w Polsce – świadectwo epoki, kiedy po całych Niemczech powstawały monumenty sławiące „żelaznego kanclerza”.
Dziś wieża nie jest już dostępna do zwiedzania od środka, ale samo miejsce i otoczenie warte są spaceru. Zwłaszcza dla tych, którzy lubią historię zapisaną w kamieniu i nie boją się, że zabytek nie wygląda jak z katalogów turystycznych.
- unikalne połączenie historii i architektury
- piękne widoki na okolicę
- mroczna historia Wzgórza Szubienicznego
- lokalne głazy narzutowe w budowie
- idealne miejsce na piesze wędrówki
Historia budowy wieży na wzgórzu szubienicznym
Pomysł budowy wieży w Żaganiu pojawił się w sierpniu 1902 roku, kiedy radcy stanu Neefe i Obischau postanowili uhonorować zmarłego siedem lat wcześniej kanclerza. Dwa lata później powstał komitet organizacyjny, który wystosował odezwę do mieszkańców i organizacji miejskich z prośbą o wsparcie finansowe i materiały budowlane. Do połowy 1906 roku udało się zebrać 4200 marek.
W 1907 roku wybrano projekt architekta Carla Stahlberga z Jeleniej Góry. Kamień węgielny położono 30 lipca 1908 roku, a budową kierowali mistrzowie budowlani Bernikau i Engel z Jabłonowa. Całość powstała w zaledwie 11 miesięcy. Uroczyste otwarcie odbyło się 27 czerwca 1909 roku.
Wieża stanęła na wzgórzu, które wcześniej nosiło nazwę Wzgórza Szubienicznego. W pobliżu zachowały się resztki kamiennej szubienicy, na której wykonywano wyroki śmierci. Miejsce miało więc swoją mroczną historię, zanim stało się punktem widokowym.
Po wojnie wieża zmieniła funkcję. Od 1938 do 2002 roku służyła jako wieża ciśnień dla miejskiego wodociągu. W 2002 roku przeprowadzono remont, a obserwatorium przeciwpożarowe na szczycie zostało rozebrane. Były plany przekształcenia obiektu na obserwatorium astronomiczne, ale nigdy ich nie zrealizowano.
Co zobaczyć przy Wieży Bismarcka
Wieża stoi na planie prostokąta i robi wrażenie masywności. Zbudowano ją z lokalnych głazów narzutowych i granitu, co nadaje jej surowy, niemal średniowieczny charakter. Główny portal wejściowy znajduje się od strony miasta i prowadził niegdyś do izby pamięci Otto von Bismarcka, gdzie znajdowała się Sala Chwały z witrażami przedstawiającymi herby kanclerza i miasta.
Nad wejściem, wykonanym pierwotnie z dwuskrzydłowych dębowych drzwi (dziś zastąpionych kratą), widnieje relief leżącego lwa wykutego w granicie. To dzieło monachijskiego rzeźbiarza Klausa. Nad lwem wmurowano tablicę z napisem „BISMARCK”, wykonaną przez żagańską firmę Fabian. Po bokach portalu stoją granitowe kolumny, które wraz z nadprożem tworzą wrażenie fasady charakterystycznej dla kolumn Bismarcka projektu Wilhelma Kreisa.
Na wysokości około pięciu metrów wieżę opasuje taras wsparty na siedmiu kwadratowych kolumnach z kamiennych bloków. Do tarasu prowadzą zewnętrzne schody po obu stronach. Pod tarasem znajduje się hala z arkadami tworzącymi boczne korytarze, zakończone pełnym łukiem pod schodami.
Dziś wieża pilnowana jest przez kamienne lwy u podstawy. Niestety obiekt jest zamknięty i stopniowo niszczeje – ktoś wyłamał kamienie u podstawy, tworząc dziurę, przez którą wrzucane są śmieci. To smutny widok, ale jednocześnie autentyczny obraz losu wielu zabytkowych budowli w mniejszych miastach.
Fenomen wież Bismarcka w Polsce
Wieże Bismarcka to specyficzny rodzaj pomników, które powstawały w latach 1869-1934 na terenie ówczesnych Niemiec. Pierwsza taka budowla stanęła na Dolnym Śląsku koło wsi Ober-Johnsdorf (dziś Janówek). W szczytowym okresie kultu kanclerza wzniesiono setki takich obiektów – od prostych kolumn po rozbudowane wieże widokowe z możliwością rozpalania ogni.
Na terenie dzisiejszej Polski zachowało się siedemnaście wież Bismarcka, choć nie zawsze łatwo dotrzeć do dokumentów potwierdzających pierwotną funkcję danej budowli. Niektóre z nich są mylnie przypisywane innym miejscowościom – na przykład wieża na Wielkiej Sowie oficjalnie należy do odległego o kilkanaście kilometrów Dzierżoniowa.
Otto von Bismarck, mimo kultu w Niemczech, miał opinię „polakożercy” ze względu na politykę germanizacyjną wobec ludności polskiej. Po wojnie wiele pomników kanclerza zostało zburzonych lub przekształconych. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa wypowiedziała się przeciwko odnowieniu pomnika Bismarcka w Nakomiadach.
Dla kogo jest to miejsce
Wieża Bismarcka w Żaganiu to punkt raczej dla miłośników historii architektury i osób, które lubią odkrywać mniej oczywiste zabytki. Nie jest to atrakcja typu „wow” dla dzieci – nie ma tu animacji, przewodników ani nawet możliwości wejścia na górę. Ale jeśli planujecie spacer po Żaganiu i chcecie zobaczyć coś nietypowego, warto się wybrać.
Miejsce może zainteresować nastolatków fascynujących się historią XX wieku i architekturą z epoki wilhelmińskiej. Dla młodszych dzieci będzie to raczej krótki przystanek – można pooglądać kamiennego lwa, pobiegać wokół wieży i ruszyć dalej.
Warto połączyć wizytę z odkrywaniem innych zakątków Wzgórza Zamkowego. W okolicy znajdują się pozostałości po dawnej szubienicy i wieża Promnitza (zwana też wieżą kamienną), która stoi w Zielonym Lesie. To dobre miejsce na krótką wycieczkę rowerową lub spacer z psem.
Jak dojechać do Wieży Bismarcka
Wieża stoi na Wzgórzu Zamkowym przy ulicy Nocznickiego. Najłatwiej dotrzeć tu z centrum Żagania – to około 15-20 minut spaceru. Można też dojechać samochodem i zaparkować w okolicy Szkoły Podstawowej nr 5, za którą prowadzi ścieżka na wzgórze.
Jeśli przyjeżdżacie z dalszej miejscowości, Żagań leży przy drodze krajowej nr 12 łączącej Leszno z Głogowem i dalej z granicą polsko-niemiecką. Z Zielonej Góry to około 40 kilometrów, z Wrocławia – niecałe 120 kilometrów.
Informacje praktyczne
Dostępność: Wieża jest zamknięta dla zwiedzających. Można ją oglądać tylko z zewnątrz. Taras na wysokości pięciu metrów teoretycznie jest dostępny, ale stan techniczny i bezpieczeństwo budowli budzą wątpliwości.
Cena: Wstęp na teren wokół wieży jest bezpłatny, ponieważ obiekt znajduje się w przestrzeni publicznej.
Czas zwiedzania: Na obejrzenie wieży z zewnątrz wystarczy 15-20 minut. Jeśli chcecie pospacerować po całym wzgórzu i zobaczyć okoliczne zabytki, zarezerwujcie godzinę.
Dojazd: Ulica Nocznickiego, 68-100 Żagań. Współrzędne GPS: 51.623245, 15.337990. Parking w okolicy Szkoły Podstawowej nr 5.
Stan techniczny: Wieża wymaga remontu i jest częściowo zdewastowana. Nie ma tablicy informacyjnej ani infrastruktury turystycznej. To typowy „dziki” zabytek, który trzeba odkrywać na własną rękę.
Jeśli interesują was pruskie fortyfikacje i architektura z początku XX wieku, Żagań ma więcej do zaoferowania – warto zajrzeć też do parku pałacowego czy zobaczyć pozostałości po obozie jenieckim Stalag Luft III, skąd przeprowadzono słynną ucieczkę opisaną w filmie „Wielka ucieczka”.